Muzeum Historii Katowic

W secesyjnej kamienicy przy ulicy Szafranka, kilka minut od Rynku, mieści się miejsce, które opowiada o Katowicach przez pryzmat ludzi, którzy tu mieszkali. Muzeum Historii Katowic to nie typowa instytucja z gablotami pełnymi eksponatów – to przede wszystkim autentyczne wnętrza mieszczańskie z początku XX wieku i jedna z najciekawszych kolekcji dzieł Witkacego w Polsce.

Sam budynek jest częścią opowieści. Kamienica z 1908 roku powstała w czasach, gdy Katowice przeżywały rozkwit przemysłowy, a zamożni mieszczanie budowali sobie reprezentacyjne domy. Dziś można przejść się po mieszkaniach, które wyglądają dokładnie tak, jak sto lat temu – z oryginalną stolarką, kaflami i meblami.

Wnętrza mieszczańskie – mieszkania jak z epoki

To chyba najbardziej charakterystyczna część muzeum. Zrekonstruowano tu dwa mieszkania z pierwszych dekad XX wieku, wykorzystując naturalną przestrzeń kamienicy. Większe, liczące 310 metrów kwadratowych, należało do najbogatszych katowickich mieszczan. Mniejsze, 150-metrowe, zamieszkiwała klasa średnia.

Nie są to stylizowane aranżacje – to wierne odtworzenie epoki. W salonie stoi fortepian, na ścianach wiszą obrazy, w jadalni nakryty stół. Można zajrzeć do sypialni, gabinetu, kuchni. Meble, porcelana, lampy, ozdoby – wszystko autentyczne lub bardzo dokładnie odtworzone. Wystawa nazywa się „W kamienicy mieszczańskiej. Codzienność i odświętność” oraz „U sąsiadów na pokojach i w kuchni”.

Kamienica przy Szafranka 9 symbolizuje czasy największego rozkwitu Katowic. W okresie międzywojennym miasto było jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych w Europie Środkowej.

Dla kogoś, kto interesuje się historią codzienności, to fascynujące doświadczenie. Widać, jak mieszkali ludzie różnych klas społecznych, co jedli, czym się otaczali. Dzieci zwykle najbardziej interesują się kuchnią i zabawkami, dorośli – salonem i gabinetem.

Witkacy i asymetryczna dama

Historia muzeum zaczęła się właściwie od Witkacego. W 1979 roku Eugenia Wyszomirska, przedwojenna mieszkanka Katowic, przekazała miastu 26 swoich portretów namalowanych przez Stanisława Ignacego Witkiewicza. Artysta nazywał ją „asymetryczną damą” i portretował w latach 1933-1939, tworząc ponoć około setki obrazów.

Ten dar stał się impulsem do powstania muzeum – oficjalnie powołano je do życia w 1983 roku. Dziś kolekcja Witkacego liczy już 69 prac, co czyni ją czwartą co do wielkości w Polsce, po zbiorach w Słupsku, Warszawie i Zakopanem. W 2026 roku muzeum zakupiło dodatkowo 38 portretów z kolekcji rodziny Białynickich-Birulów za 8 milionów złotych.

Witkacy regularnie odwiedzał Katowice w latach 30. XX wieku, portretując mieszkańców miasta. Podczas pobytów w 1934 i 1935 roku mieszkał w willi Winklerów u Antoniego Krahelskiego, dyrektora Wspólnoty Interesów Górniczo-Hutniczych.

Pastele Witkacego są bardzo wrażliwe na światło, dlatego muzeum nie wystawia ich na stałe. Prace prezentowane są cyklicznie na wystawach czasowych, by mogły „odpocząć” i przetrwać w dobrym stanie dla przyszłych pokoleń.

Z dziejów Katowic – od wsi do miasta

Stała ekspozycja historyczna prowadzi przez dzieje Katowic od pradziejów aż po nadanie praw miejskich w 1865 roku. Wykorzystano tu sporo multimediów, co ułatwia przyswojenie informacji. Można prześledzić, jak niewielka osada przekształciła się w prężny ośrodek przemysłowy.

Wystawa skupia się na przełomowych wydarzeniach i postaciach, które wpłynęły na rozwój miasta. Pokazuje wiejskie początki miejscowości i przemiany związane z rozwojem górnictwa i hutnictwa. To dobry punkt wyjścia dla kogoś, kto chce zrozumieć, dlaczego Katowice wyglądają tak, jak wyglądają.

Nikiszowiec – życie górników

Muzeum ma też oddział w Nikiszowcu, przy ulicy Rymarskiej 4. Mieści się w budynku dawnej pralni, magla i łaźni publicznej, z której mieszkańcy osiedla korzystali jeszcze w latach 80. XX wieku. Od 2003 roku działa tu Dział Etnologii Miasta.

Wystawa „U nos w doma na Nikiszu” odtwarza warunki, w jakich żyły rodziny górników zatrudnionych w kopalni „Giesche”, później „Wieczorek”. Zrekonstruowano kuchnię i dwie izby typowego mieszkania robotniczego. Eksponaty pochodzą ze zbiorów muzeum oraz od mieszkańców Nikiszowca.

W budynku działa też Punkt Informacji Turystycznej i sklep muzealny z publikacjami o regionie.

Dla kogo to miejsce?

Muzeum sprawdzi się w kilku sytuacjach. Jeśli ktoś interesuje się historią codzienności i chce zobaczyć, jak naprawdę wyglądało życie mieszczan przed stu laty – wnętrza kamienicy są warte odwiedzin. Miłośnicy Witkacego znajdą tu jedną z największych kolekcji jego prac, choć trzeba pamiętać, że pastele nie są wystawiane na stałe.

Rodziny z dziećmi też mogą wpaść – autentyczne mieszkania z epoki to coś innego niż zwykłe gabloty. Dzieci widzą, jak wyglądała kuchnia bez lodówki, salon bez telewizora, sypialnia bez kaloryfera. Muzeum organizuje też lekcje muzealne i warsztaty dla grup szkolnych.

Nie jest to miejsce na całodniową wizytę. Na spokojne obejrzenie wystaw w głównym budynku wystarczy godzina, może półtorej. Jeśli ktoś planuje też wizytę w Nikiszowcu, warto doliczyć kolejną godzinę plus czas na dojazd.

Informacje praktyczne – bilety, godziny, dojazd

Ceny biletów:

• Normalny: 8 zł
• Ulgowy: 4 zł
• Rodzinny: 12 zł
• Wstęp wolny w soboty
• Oprowadzanie z przewodnikiem: 12-23 zł
• Lekcje muzealne i warsztaty: 32 zł dla grup

Posiadacze Katowickiej Karty Mieszkańca mają 50% zniżki na bilety.

Godziny otwarcia (ul. Szafranka 9):

• Poniedziałek: nieczynne
• Wtorek–piątek: 10:00–18:00 (środa i piątek czasem do 17:30)
• Sobota: 11:00–14:00
• Niedziela: 11:00–14:00

Ostatnie wejście na wystawy jest na pół godziny przed zamknięciem. W weekendy i święta wejście dla osób indywidualnych odbywa się o pełnych i półgodzinach: 11:00, 11:30, 12:00, 12:30, 13:00, 13:30.

Oddział w Nikiszowcu (ul. Rymarska 4):

• Poniedziałek: nieczynne
• Wtorek–piątek: 10:00–18:00
• Sobota: 10:00–16:00
• Niedziela: 11:00–15:00

Jak dojechać: Muzeum znajduje się w centrum Katowic, przy ulicy Szafranka 9, kilka minut spacerem od Rynku. Można dojechać tramwajem (przystanek Plac Wolności lub Rynek) albo autobusem. W pobliżu są parkingi płatne. Do Nikiszowca najwygodniej dojechać tramwajem linii 23 lub autobusem – przystanek Nikiszowiec Plac.

Przed wejściem do kamienicy stoi naturalnych rozmiarów posąg Witkacego – symboliczne nawiązanie do kolekcji założycielskiej muzeum.

Muzeum jest nieczynne w główne święta: 1 stycznia, 6 stycznia, Wielki Piątek, Wielka Sobota, Niedziela Wielkanocna, Boże Ciało, 15 sierpnia, 1 listopada, 11 listopada, 25 grudnia i 31 grudnia.

Kontakt: telefon 32 256 18 10, strona internetowa mhk.katowice.pl. W godzinach otwarcia działa sklep muzealny z wydawnictwami o historii miasta i regionu.