Kopalnia Ćwiczebna „Sztygarka”

W Dąbrowie Górniczej, tuż obok Zespołu Szkół Zawodowych im. Stanisława Staszica, znajduje się miejsce które przez dziesięciolecia kształciło setki przyszłych górników. Kopalnia Ćwiczebna „Sztygarka” to autentyczna podziemna kopalnia węgla, w której uczniowie szkół górniczych zdobywali praktyczne umiejętności potrzebne do pracy w prawdziwych wyrobiskach. Od 2010 roku każdy może zejść pod ziemię i zobaczyć, jak wyglądało szkolenie w zawodzie, który przez lata był fundamentem gospodarki całego regionu.

To nie jest inscenizacja ani rekonstrukcja. To prawdziwa kopalnia z prawdziwymi chodnikami, obudowami i maszynami, która przez prawie 70 lat służyła edukacji. I właśnie ta autentyczność sprawia, że wizyta tutaj ma zupełnie inny wymiar niż w typowym muzeum.

Szkolna kopalnia z niemal stuletnia historią

Budowę Kopalni Ćwiczebnej rozpoczęto w kwietniu 1927 roku przy Państwowej Szkole Górniczej i Hutniczej. Pomysł był prosty, ale rewolucyjny – zamiast uczyć przyszłych górników tylko teorii, dać im możliwość pracy w warunkach maksymalnie zbliżonych do tych panujących setki metrów pod ziemią. Pierwszy etap budowy zakończono w 1929 roku, a kopalnia niemal od razu stała się sercem praktycznej nauki zawodu.

Uczniowie sami drążyli wyrobiska, montowali obudowy, uczyli się obsługi maszyn górniczych. Sumaryczna długość wyrobisk wydrążonych przez kolejne pokolenia uczniów wyniosła około 250 metrów. W latach 1958-1961 wykonano dodatkowe prace zabezpieczające i wydrążono wyrobiska pochyłe – upadową I zwaną „kamienną” oraz upadową II „południową”. Łączna długość tych wyrobisk to około 100 metrów przy różnicy poziomów 14,5 metra.

Planowano nawet budowę szybu, który miał nosić nazwę „Staszic”, oraz montaż kompletnych urządzeń szybowych z maszyną i wieżą wyciągową. Te plany nigdy nie zostały zrealizowane, ale sama kopalnia funkcjonowała nieprzerwanie aż do 1994 roku.

Przez prawie siedem dekad przez tę kopalnię przewinęły się tysiące uczniów, z których wielu później pracowało w prawdziwych kopalniach Zagłębia Dąbrowskiego i całego Śląska. Gdy zajęcia praktyczne zostały zakończone w 1994 roku, kopalnia na kilkanaście lat zamarła. Dopiero w 2010 roku, po odpowiednim zabezpieczeniu i przystosowaniu, otwarto ją dla zwiedzających jako podziemną trasę turystyczną.

Co zobaczysz pod ziemią

Zwiedzanie zaczyna się od zejścia w dół – nie windą szybową jak w prawdziwych kopalniach, ale pochyłym chodnikiem. Od pierwszych metrów czuć wilgoć i chłód – temperatura pod ziemią jest stała przez cały rok i wynosi około 10-12 stopni. Dlatego okrycie wierzchnie to nie sugestia, ale konieczność. Podobnie jak pełne obuwie – w sandałach czy klapkach po prostu nie wpuszczą.

Kopalnia składa się z trzech poziomów połączonych systemem chodników i wyrobisk pochyłych. Trasa prowadzi przez autentyczne stanowiska szkoleniowe, gdzie uczniowie ćwiczyli różne aspekty pracy górniczej. Są tu stanowiska z zakresu mechaniki górniczej – można zobaczyć maszyny i urządzenia, które były (i często nadal są) używane w kopalniach. Jest sekcja elektryczna pokazująca systemy zasilania i oświetlenia wyrobisk.

Szczególnie ciekawe są różne typy obudów górniczych. To one zabezpieczają wyrobiska przed zawaleniem i ich prawidłowy montaż to kwestia życia i śmierci. Tutaj uczniowie ćwiczyli montaż obudowy stalowej, drewnianej, hydraulicznej. Każda z nich ma swoje zastosowanie w zależności od warunków geologicznych i rodzaju wyrobiska.

Kopalnia udostępnia dwa pokłady węgla kamiennego o numeracji górniczej 401 i 402. Węgiel jest tu oczywiście nadal – można go dotknąć, zobaczyć jak leży w pokładzie, zrozumieć dlaczego jego wydobycie to taka skomplikowana operacja.

W podziemiach panuje specyficzna atmosfera – cisza przerywana tylko głosem przewodnika i odgłosami kroków, setki ton stali w obudowach, ciemność rozjaśniana tylko lampami. Brakuje pyłu węglowego i huku maszyn charakterystycznych dla czynnych wyrobisk, ale poczucie obcowania z autentycznym górniczym światem jest bardzo realne.

Multimedialna opowieść o pracy górnika

Trasa turystyczna została wzbogacona o elementy multimedialne. Nie są to może najnowocześniejsze rozwiązania, ale dobrze uzupełniają opowieść przewodnika. Można zobaczyć archiwalne zdjęcia i filmy pokazujące jak wyglądała nauka w kopalni, jak pracowali uczniowie, jak zmieniała się przez lata technika górnicza.

Przewodnicy – często ludzie związani z górnictwem przez całe życie – potrafią opowiedzieć nie tylko o tym co widać w kopalni, ale też o realiach pracy pod ziemią, o tym jak wyglądała szychta, jakie były zagrożenia, jak funkcjonowała górnicza społeczność. Te opowieści, przeplatane anegdotami i wspomnieniami, nadają zwiedzaniu zupełnie inny wymiar niż samo oglądanie eksponatów.

Dla kogo jest ta kopalnia

Oficjalnie zwiedzanie jest możliwe od 7. roku życia i to rozsądne ograniczenie. Młodsze dzieci mogą mieć problem z godzinnym (czasem dłuższym) przebywaniem w ciemnych, wilgotnych podziemiach. Poza tym trasa wymaga przejścia kilkuset metrów, miejscami po nierównym podłożu, z kilkoma podejściami i zejściami.

Dla dzieci w wieku szkolnym to świetna lekcja historii i techniki. Można zobaczyć na żywo to, o czym czytają w podręcznikach o Zagłębiu Dąbrowskim i śląskim przemyśle. Dla nastolatków fascynujących się techniką i inżynierią – to gratka. Dla dorosłych zainteresowanych historią regionu i przemysłem – pozycja obowiązkowa.

Rodziny z dziećmi stanowią sporą część zwiedzających, szczególnie w weekendy. Warto jednak pamiętać, że to nie jest park rozrywki – to autentyczna kopalnia z jej specyficznymi warunkami. Dzieci które boją się ciemności lub mają klaustrofobię mogą mieć problem.

Lokalizacja i dojazd do Sztygarki

Kopalnia Ćwiczebna znajduje się w południowo-wschodniej części Dąbrowy Górniczej, na terenie dawnej kopalni węgla „Paryż”. Konkretnie – przy ulicach Górniczej i Legionów Polskich, tuż obok Zespołu Szkół Zawodowych im. Stanisława Staszica i Muzeum Miejskiego „Sztygarka”.

Dojazd samochodem jest prosty – Dąbrowa Górnicza leży przy głównych trasach komunikacyjnych regionu. Przy kopalni jest bezpłatny parking, co w dzisiejszych czasach nie jest takie oczywiste. Komunikacją miejską można dojechać autobusami – najbliższe przystanki znajdują się w odległości kilkuset metrów.

W pobliżu, na niewielkim skwerze, stoi pomnik Stanisława Staszica – postaci niezwykle ważnej dla rozwoju polskiego górnictwa. Niedaleko jest też kościół pw. św. Barbary – patronki górników. Ten kontekst przestrzenny dobrze pokazuje jak ważne było górnictwo dla tego fragmentu miasta.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, czas zwiedzania

Zwiedzanie możliwe jest wyłącznie z przewodnikiem w zorganizowanych grupach. To wymóg bezpieczeństwa – nikt nie może chodzić po kopalni sam. Trzeba więc albo dołączyć do grupy, albo umówić się na zwiedzanie wcześniej.

Czas zwiedzania to około 1-2 godzin w zależności od wielkości grupy i zainteresowania zwiedzających. Warto zarezerwować sobie trochę więcej czasu, bo po wyjściu z podziemi można jeszcze zajrzeć do naziemnej części muzeum.

Aktualne ceny biletów i godziny otwarcia najlepiej sprawdzić na stronie Muzeum Miejskiego „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej. Informacje te zmieniają się sezonowo, a muzeum czasem organizuje specjalne wydarzenia jak Industriada, kiedy obowiązują inne zasady zwiedzania.

Ważne wymagania: Każdy zwiedzający musi mieć okrycie wierzchnie (kurtkę, bluzę) i pełne obuwie (buty sportowe, trekkingowe). W sandałach, klapkach czy szpilkach nie ma mowy o wejściu – to kwestia bezpieczeństwa. Pracownicy kopalni mają ostatnie słowo w decyzji kto może, a kto nie może wejść do podziemi.

Zwierzęta nie są wpuszczane. Wi-Fi nie ma, ale szczerze mówiąc pod ziemią i tak nie ma zasięgu. Toalety są dostępne. Nie ma możliwości noclegu ani gastronomii na miejscu, ale w Dąbrowie Górniczej nie ma problemu ze znalezieniem restauracji czy hotelu.

Kopalnia Ćwiczebna „Sztygarka” to jedno z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie można zobaczyć autentyczną kopalnię szkoleniową. To nie rekonstrukcja ani symulacja – to prawdziwe podziemia, w których przez dziesięciolecia uczyli się przyszli górnicy. Dla regionu, którego tożsamość przez ponad sto lat była nierozerwalnie związana z węglem, to ważne miejsce pamięci i edukacji.